Khi các điểm nóng tại Trung Đông sục sôi, bản tin tài chính thế giới ngập tràn thông tin về việc giá dầu thô tăng vọt. Phản xạ tự nhiên của hầu hết mọi người là “Chiến tranh làm gián đoạn khai thác, dẫn đến nguồn cung dầu ít đi, và giá tự nhiên phải tăng lên.”

Tuy nhiên, dưới lăng kính của ngành Quản trị Chuỗi cung ứng và Vận tải biển, bản chất của vấn đề lại hoàn toàn khác. Sự thật là nguồn cung không hề bốc hơi luôn mà chỉ gián đoạn thôi các khu vực có dầu khác vẫn sẽ đáp ứng tốt trong ngắn hạn, mà "công cụ" để luân chuyển nguồn cung đó “những con tàu” đã bị nhốt chặt.

1. Ảo giác về sự "Thiếu Dầu"

Trung Đông, với các "điểm nghẽn" (chokepoints) tử huyệt như Eo biển Hormuz hay Biển Đỏ, nắm giữ một phần khổng lồ sản lượng dầu toàn cầu. Nhưng khi xung đột nổ ra, lượng dầu nằm trong các bể chứa hay dưới giếng khoan không hề tự nhiên biến mất.

Các quốc gia ngoài vùng chiến sự (như Mỹ, các nước Nam Mỹ, hay Tây Phi) hoàn toàn có thể gia tăng sản lượng để bù đắp. Vấn đề cốt lõi ở đây là: Dù dầu có sẵn ở khu vực khác, thế giới lại đột ngột mất đi phương tiện để đến đó lấy dầu. Cũng giống như việc bạn mắc kẹt ở sa mạc dù có tiền đi chăng nữa thì cuối cùng chẳng ai bán nước cho bạn cả. Nước thì có rồi và tiền cũng đã sẵn nhưng ai mang đang đến đây cho bạn? 

Nhiều bạn có nhận định rằng “sao không đóng thêm tàu?” thì mình xin trả lời theo 2 khía cạnh ở 2 mốc thời gian khác nhau: Quá Khứ và hiện tại.

Ở quá khứ chẳng ai lại đi đóng tàu mới khi năng lực vận chuyển của họ vẫn đáp ứng được khả năng tiêu thụ của thế giới cả. Cũng giống như câu nói “mất bò mới lo làm chuồng” chứ chẳng ai lại nghĩ đến việc làm chuồng khi con bò chưa mất cả.

Ở hiện tại, Việc này có vẻ dễ khi con bò đã mất rồi nhưng làm chuồng cũng mất thời gian, việc đóng tàu không phải cần 1-2 tháng mà có thể cả nửa năm đến 1 năm và có khi nhiều hơn thế. Tưởng dễ nhưng lại khó!

2. "Tonnage Lock-up": Khi những gã khổng lồ bị mắc kẹt

Sự tăng giá dầu thực chất là một cuộc khủng hoảng về luân chuyển vận tải. Khi một eo biển bị phong tỏa hoặc trở thành vùng chiến sự có nguy cơ cao, hàng chục đến hàng trăm siêu tàu chở dầu (như các tàu VLCC - Very Large Crude Carrier) sẽ bị kẹt lại bên trong.

Đội tàu toàn cầu có số lượng hữu hạn. Khi một lượng lớn tàu bị "đóng băng" (Tonnage lock-up) ngay tại Trung Đông, thế giới ngay lập tức đối mặt với sự hao hụt sức chở (tonnage) nghiêm trọng. Hàng hóa ở châu Mỹ hay châu Phi có sẵn, nhưng lại không đào đâu ra vỏ tàu trống để bốc hàng. Sự khan hiếm phương tiện luân chuyển này mới là nguyên nhân trực tiếp kéo chuỗi cung ứng vào thế kẹt. 

3. Lệnh "Cấm Túc" từ Bảo hiểm Hàng hải

Tại sao các con tàu không cố gắng vượt vòng vây thoát ra ngoài? 

Câu trả lời nằm ở rủi ro và các điều khoản bảo hiểm.

Khi một khu vực được liệt vào danh sách Vùng rủi ro chiến tranh, các hội viên bảo hiểm (P&I Clubs) sẽ từ chối bồi thường nếu tàu cố tình di chuyển ra ngoài khu vực an toàn và gặp nạn (trúng đạn, thủy lôi, hoặc bị bắt giữ). Kèm theo đó, Phụ phí Rủi ro Chiến tranh (War Risk Surcharge - WRS) bị đẩy lên mức phi lý. Thuyền trưởng và chủ tàu không có lựa chọn nào khác ngoài việc thả neo nằm im chờ đợi, chấp nhận việc tàu bị nhốt lại bên trong khu vực xung đột.

4. Hiệu ứng Domino lên chuỗi cung ứng toàn cầu

Từ sự cố kẹt tàu vật lý tại một khu vực, một chuỗi phản ứng dây chuyền ngay lập tức được kích hoạt:

• Khủng hoảng tàu trống: Các con tàu bị nhốt ở Trung Đông làm nguồn cung tàu trên toàn cầu sụt giảm.
• Cước thuê tàu tăng vọt: Các hãng khai thác phải tranh giành nhau những chiếc vỏ tàu ít ỏi còn sót lại ở các khu vực an toàn, đẩy giá cước thuê tàu (charter rates) lên đỉnh điểm.
• Đội giá thành phẩm: Toàn bộ chi phí logistics khổng lồ này, cộng với chi phí cơ hội do hàng hóa không được luân chuyển, cuối cùng sẽ được cộng thẳng vào giá của mỗi thùng dầu khi đến tay người tiêu dùng.

Kết luận

Lần tới, khi thấy giá dầu biến động vì bất ổn địa chính trị tại Trung Đông, hãy nhìn xa hơn những giếng dầu đang bốc cháy. Kẻ thù thực sự của chuỗi cung ứng trong những kịch bản này không phải là sự khan hiếm tài nguyên, mà là những "nút thắt cổ chai" hàng hải nhốt chặt đội tàu thế giới vì sao mình dám chốt thế vì nếu chúng ta đói nhưng vẫn được chia đồ ăn và vẫn có người vận chuyển thì chúng ta vẫn cầm cự được còn đây chẳng có ai vận chuyển đồ ăn cho ta cả thì làm sao cầm cự? Nếu như xét theo khía cạnh thông thường về thiếu hụt tài nguyên thì thật chất con người vẫn đang thiếu nhưng cái thiếu được bốc tách và phân bổ để làm sao bù đắp một cách hữu hạn cho con người.

Nhận định trên là nhận định của mình về tình hình hiện tại không có giá trị để bổ trợ cho bất cứ bài báo cáo nào và không thể thay thế được nhận định của chuyên gia, việc đưa ra nhận định giúp cho mọi người có cái nhìn mới hơn và tổng thế hơn về vấn đề này.

Bài viết được viết bởi sinh viên mọi sai sót trong nhận định của mình chắc chắn có, mong sẽ nhận được góp ý của các bạn. Xin cảm ơn !